दिवाळी आणि विडी कारखान्यातील आईचा तो बोनस…

विशाल काळे-
मला आठवते त्या दिवसापासून आजपर्यंत मी माझ्या आईला विड्या बांधताना पाहत आलो आहे. हा प्रसंग सांगण्याचे मुख्य कारण म्हणजे, आईच्या या कष्टाळू कामाचे आणि दिवाळीचे वर्षानुवर्षांचे एक अतूट नाते आहे. वर्षभर विड्या बांधून मिळणाऱ्या मोबदल्यासोबतच, दिवाळीच्या सणाला आईला एक विशेष बोनस मिळायचा. याच बोनसच्या पैशांवर आमच्या घरची दिवाळी साजरी व्हायची. आज मी स्वतः कमावता झालो आहे आणि मलाही चांगला बोनस मिळतो; पण माझ्या आईला त्या काळात मिळणाऱ्या त्या छोट्याशा बोनसचे अप्रूप आजही माझ्या मनात कायम घर करून आहे.
खरं तर, आईच्या हाताला लागलेला कष्टाचा गंध आणि तिच्या घामातून उभे राहिलेले संसाराचे विश्व, यांची तुलना जगातील कोणत्याही संपत्तीशी होऊ शकत नाही. ती खाकी कागदाची बोनसची चिठ्ठी केवळ पैशांची पावती नव्हती, तर तो वर्षभर केलेल्या अतोनात कष्टाचा गौरव होता. त्या चिठ्ठीत आईच्या मेहनतीचा हिशोब होता, मुलांच्या नवीन कपड्यांची स्वप्ने होती, दिवाळीच्या फराळाचा आनंद होता आणि आपल्या लेकरांच्या चेहऱ्यावर हसू फुलवण्याची एका आईची अथांग धडपड होती.
ते माझ्या बालपणीचे दिवस होते. घरची परिस्थिती बेताची होती. वडील गवंडी काम करायचे आणि कुटुंबाला हातभार लावण्यासाठी आई विड्या बांधण्याचे काम करायची. आईने कष्टाने कमावलेल्या या पैशांतून आमचे बालपण समृद्ध होत गेले. त्यावेळी गरज म्हणून सुरू केलेले हे विडीकाम आई आजही जमेल तसे करत आहे. कारण याच व्यवसायाच्या आधारावर तिने आपले कुटुंब उभे केले, याची जाणीव आणि कृतज्ञता तिच्या चेहऱ्यावर आजही स्पष्ट दिसते.
दिवाळीच्या काळात मिळणारा तो बोनस आजच्या काळात अगदी अत्यल्प वाटेल; पण त्या काळात त्याचे मोल खूप मोठे होते. वर्षभरात तिने किती विड्या बांधल्या, यावर तिचा बोनस ठरत असे. विडी कारखान्यातील कारकून एका खाकी कागदाच्या चिठ्ठीवर बोनसची रक्कम लिहून द्यायचा आणि त्यानंतर सर्व कामगारांना रोख स्वरूपात पैसे मिळायचे. ती खाकी चिठ्ठी हातात धरून पैसे घेण्यासाठी विडीकामगार महिलांची एकच रांग लागलेली असायची.
त्या बोनसच्या दिवशी प्रत्येक लहान मूल आपल्या आईसोबत कारखान्यात आलेले असायचे. संपूर्ण विडी कारखाना त्या क्षणी आनंदाने न्हाऊन निघायचा. तो उत्साह, तो आनंद आणि त्या चेहऱ्यांवरील तृप्ती आजही माझ्या डोळ्यांसमोर जिवंत आहे. कधी कधी वाटते, आनंदाचे ते क्षण पुन्हा एकदा अनुभवायला मिळावेत. कारण तो काळ केवळ पैशांचा नव्हता, तर माणुसकी, आपुलकी आणि एकमेकांच्या सुख-दुःखात समरस होण्याचा होता.
आईला मिळणाऱ्या बोनसचा आनंद माझ्यासाठी नेहमीच काहीसा वेगळा असायचा. याच पैशांतून आई घरातील दिवाळीचा किराणा, फटाके आणि आम्हा सर्वांसाठी नवीन कपडे घ्यायची. बोनसची रक्कम जरी छोटी असली, तरी त्या काळातील स्वस्ताई आणि आईचे काटेकोर नियोजन यामुळे आमची दिवाळी अत्यंत आनंदात साजरी व्हायची. त्या काळातील दिवाळीतील आनंदाची तुलना आजच्या कोणत्याही मोठ्या खरेदीशी होऊ शकत नाही.
आजच्या काळात बोनस म्हणजे बँक खात्यात जमा होणारी एक केवळ रक्कम; पण त्या काळातील आईच्या बोनसशी भावनांचे एक विलक्षण विश्व जोडलेले होते. त्या पैशांतून घेतलेले नवीन कपडे कदाचित साधे असतील, फटाकेही मोजके असतील; पण त्या प्रत्येक वस्तूमागे आईच्या कष्टांची आणि मायेची खरी श्रीमंती होती. म्हणूनच, त्याकाळची दिवाळी आजच्या अनेक सुखसोयींनी भरलेल्या दिवाळीपेक्षा अधिक समृद्ध वाटायची.
विड्या बांधणाऱ्या अनेक महिला एकत्र बसून काम करायच्या. काम करताना जुन्या गाण्यांच्या सुरावटी, ओव्या, अभंग आणि चारोळ्या ऐकायला मिळायच्या. एकमेकींच्या सुख-दुःखात सहभागी होत, एकमेकींना आधार देत त्या गुण्यागोविंदाने संसाराचा गाडा हाकत होत्या. कामाच्या ठिकाणीही नात्यांचा आणि जिव्हाळ्याचा ओलावा जपणारा तो काळ होता. आज प्रत्येकजण आपापल्या आयुष्यात व्यस्त झाला आहे; मात्र त्या महिलांमधील आपुलकी आणि जिव्हाळा आजही आठवणीत कायम आहे. आधुनिकतेच्या या प्रवासात आपण अनेक भौतिक सुखसोयी मिळवल्या; पण अशा नात्यांमधील जिव्हाळा कुठे ना कुठे मागे पडत चालला आहे, हे तितकेच कठोर वास्तव आहे.
या व्यवसायाशी निगडित आणखी एक महत्त्वाची आठवण म्हणजे विडीकामगार महिलांच्या मुलांना शिक्षणासाठी मिळणारी शिष्यवृत्ती. या शिष्यवृत्तीच्या बळावर अनेक विडीकामगारांची मुले शिकली आणि मोठी झाली. आज त्यातील अनेकजण अधिकारी, व्यावसायिक म्हणून मोठ्या पदांवर कार्यरत आहेत, तर काहींनी देश-विदेशात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. याचाच अर्थ, एका कष्टकरी आईच्या हातातील विडीने केवळ घराची चूल पेटवली नाही, तर अनेक मुलांच्या शिक्षणाचा उज्वल दीपही प्रज्वलित केला. या यशाच्या पायाभरणीत आईच्या कष्टाचा सिंहाचा वाटा आहे, जो प्रत्येक कष्टकरी आईसाठी अत्यंत अभिमानास्पद आहे.
आज मागे वळून पाहताना प्रकर्षाने जाणवते की, आईने बांधलेल्या प्रत्येक विडीमध्ये तिचे कष्ट होते, आमच्या भविष्याची स्वप्ने होती आणि कुटुंबासाठी काहीतरी करून दाखवण्याची जिद्द होती.
प्रत्येक यशस्वी माणसाच्या आयुष्याच्या इतिहासात कुठेतरी एका आईच्या निशब्द संघर्षाची कहाणी दडलेली असते. मुलांना मोठे करताना आई स्वतःची स्वप्ने बाजूला ठेवते, स्वतःच्या गरजा कमी करते; पण मुलांच्या स्वप्नांना कधीच मर्यादा घालत नाही. तिच्या हातातील काम कितीही साधे असले, तरी तिच्या मनातील स्वप्ने मात्र नेहमीच गगनभरारी घेणारी असतात.
आजही दिवाळी आली की, लहानपणीच्या त्या सोनेरी आठवणी जाग्या होतात. बोनसची ती खाकी चिठ्ठी, पैसे घेण्यासाठी लागलेली महिलांची रांग आणि आईच्या चेहऱ्यावरील तोखानीचा आनंद डोळ्यांसमोर उभा राहतो.
आज आपण कितीही मोठे झालो, कितीही संपत्ती कमावली आणि कितीही यश मिळवले, तरी आपल्या आयुष्याच्या सुरुवातीच्या संघर्षाला आणि आपल्यासाठी राबणाऱ्या त्या हातांना कधीही विसरता कामा नये. कारण आईच्या बोनसची रक्कम कदाचित काळाच्या ओघात संपली असेल; पण त्या पैशांतून मिळालेला आनंद, आईच्या कष्टांतून मिळालेले संस्कार आणि तिच्या त्यागाची शिदोरी कधीही संपणारी नाही.
आज माझ्या हातात कितीही मोठा बोनस आला, तरी माझ्या आईच्या त्या छोट्याशा बोनसचे मोल माझ्यासाठी कधीच कमी होणार नाही. कारण त्या बोनसच्या पैशांमध्ये केवळ कागदी नोटा नव्हत्या, तर आईचे कष्ट, तिचा त्याग आणि आमच्या आनंदाची सोनेरी स्वप्ने सामावलेली होती…!
आईच्या हाताला कष्टाचा आधार होता, पण त्या हातांनी घडवलेल्या लेकरांच्या आयुष्याला भविष्याचा खरा आकार दिला— हीच त्या आईच्या कष्टांची खरी दिवाळी!