विशेष लेख | प्रवीण बागडे भारतीय संस्कृतीत काही नाती रक्ताच्या नात्यापलीकडे जाऊन मनाच्या गाभाऱ्यात घर करतात. भाऊ आणि बहिणीचे नाते त्यापैकीच एक! कधी बालपणीच्या भांडणांतून उमललेले, कधी एकाच ताटात जेवताना घट्ट झालेले, तर कधी संकटाच्या काळात एकमेकांच्या पाठीशी उभे राहत अधिक समृद्ध झालेले हे नाते आयुष्यभर माणसाला भावनिक आधार देत असते.
दिवाळीच्या उत्सवात भाऊबीज हा दिवस या नात्याच्या प्रेमाला, विश्वासाला आणि आपुलकीला उजाळा देतो. बहीण भावाला ओवाळते, कपाळावर टिळा लावते, औक्षण करते आणि त्याच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते. भाऊही बहिणीला भेटवस्तू देतो, तिच्या सुखाची काळजी घेण्याचे आश्वासन देतो; पण या सगळ्या विधींच्या पलीकडे एक प्रश्न महत्त्वाचा आहे, भाऊबीजेला दिलेले प्रेम आणि संरक्षणाचे वचन आपण वर्षभर पाळतो का?
भाऊबीजेच्या सणामागे यम आणि यमुनेची कथा सांगितली जाते. यम आपल्या बहिणी यमुनेच्या घरी गेला, तिने त्याचे प्रेमाने स्वागत केले, औक्षण केले आणि त्याच्या दीर्घायुष्याची कामना केली, अशी पौराणिक परंपरा प्रचलित आहे. काही कथांमध्ये भगवान श्रीकृष्ण आणि सुभद्रा यांच्या भेटीचाही उल्लेख आढळतो. या कथांमधून बहिणीचे प्रेम, भावाविषयीची आत्मीयता आणि कौटुंबिक नात्यांचे महत्त्व अधोरेखित होते. मात्र, या सणाचा खरा अर्थ केवळ कथांमध्ये किंवा धार्मिक विधींमध्ये शोधण्यापेक्षा तो आपल्या जगण्यात उतरवणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
लहानपणी भाऊ-बहिणीचे जग किती निरागस असते! खेळण्यावरून भांडण, आईकडे केलेल्या तक्रारी, एकमेकांचे खोडकरपणे घेतलेले उणेदुणे, शाळेतून परतल्यावर वाटून खाल्लेला खाऊ, सणासुदीला नवे कपडे आणि अडचणीच्या वेळी नकल्त पुढे केलेला हात. या छोट्या आठवणीच पुढे आयुष्याची मोठी शिदोरी बनतात. काळ बदलतो, घर बदलते, बहीण लग्नानंतर दुसऱ्या घरी जाते, भाऊ आपल्या संसारात रमतो, पण मनाच्या एका कोपऱ्यात बालपणीचे ते नाते कायम जिवंत राहते. बहीण माहेरी आली की घराला पुन्हा एकदा बालपणाचा सुगंध येतो. भावाच्या चेहऱ्यावरही जुन्या आठवणींचे हसू उमटते. पण या सुंदर नात्याचा एक सामाजिक पैलूही आहे.
आपल्या समाजात बहिणीला अनेकदा त्याग, सहनशीलता आणि समर्पण यांचे प्रतीक मानले जाते. ती माहेर सोडते, नवीन घर स्वीकारते, नाती जपते; पण तिच्या स्वतःच्या इच्छा, स्वप्ने आणि अधिकार यांना किती महत्त्व दिले जाते? भाऊबीजेच्या दिवशी बहिणीच्या हातून ओवाळणी करून घेणारा भाऊ तिच्या शिक्षणासाठी, स्वावलंबनासाठी आणि निर्णयस्वातंत्र्यासाठी किती ठामपणे उभा राहतो? तिच्या आयुष्यातील अडचणी समजून घेतो का? तिच्या सन्मानावर कुणी आघात केला तर तिच्या पाठीशी खंबीरपणे उभा राहतो का? हे प्रश्न प्रत्येक भावाने स्वतःला विचारले पाहिजेत.
बहिणीचे रक्षण करणे म्हणजे तिला चार भिंतींत सुरक्षित ठेवणे नव्हे, तर तिला स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यासाठी बळ देणे होय. तिच्या कपड्यांवर, मैत्रीवर, शिक्षणावर, नोकरीवर किंवा जीवनसाथी निवडण्याच्या निर्णयावर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे प्रेम नव्हे. खरे प्रेम तिच्या स्वातंत्र्याचा आदर करते. बहिणीला मदतीची गरज असेल तेव्हा तिच्या पाठीशी उभे राहणे महत्त्वाचे, पण ती सक्षम असेल तेव्हा तिच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवणेही तितकेच आवश्यक आहे. संरक्षणाच्या नावाखाली तिचे स्वातंत्र्य हिरावून घेणे ही नात्याची नव्हे, तर पुरुषप्रधान मानसिकतेची खूण आहे.
आजही अनेक मुलींना शिक्षणापासून वंचित ठेवले जाते, त्यांच्या स्वप्नांना आर्थिक परिस्थितीचे कारण देऊन रोखले जाते, हुंडा, कौटुंबिक हिंसा, छळ आणि असमानतेला सामोरे जावे लागते. काही ठिकाणी भावाला कुटुंबाच्या मालमत्तेवर अधिकार मिळतो; पण बहिणीच्या कायदेशीर हक्कांकडे दुर्लक्ष केले जाते. अशा परिस्थितीत भाऊबीजेच्या दिवशी दिलेली भेटवस्तू कितीही महागडी असली, तरी बहिणीच्या हक्काचा सन्मान नसेल तर त्या भेटीचे मूल्य अपुरेच राहते. बहिणीला मालमत्तेत समान हक्क देणे, तिच्या मताचा आदर करणे, तिच्या संकटात आर्थिक आणि मानसिक आधार देणे, हीच खरी भाऊबीज ठरली पाहिजे.
बहीणही भावाच्या आयुष्यात केवळ औक्षण करणारी व्यक्ती नसते. ती त्याची पहिली मैत्रीण, विश्वासू सल्लागार, भावनिक आधार आणि अनेकदा कठीण काळातील निःशब्द शक्ती असते. भावाच्या अपयशात त्याला धीर देणारी, यशात मनापासून आनंद मानणारी आणि त्याच्या चुका स्पष्टपणे सांगण्याचे धैर्य ठेवणारी व्यक्ती म्हणजे बहीण. तिचे प्रेम आंधळे नसते, ते समजूतदार असते. भावाच्या प्रत्येक चुकीला पाठिंबा देणे ही मैत्री नाही, तर योग्य वेळी त्याला योग्य मार्ग दाखवणे हीच खरी आपुलकी आहे.
भाऊबीज साजरी करताना समाजातील निराधार मुली, एकट्या राहणाऱ्या महिला, वृद्ध बहिणी, विधवा आणि संकटात असलेल्या स्त्रियांचीही आठवण ठेवली पाहिजे. प्रत्येक स्त्रीला भाऊ असेलच असे नाही, प्रत्येक बहिणीला तिच्या संकटात धावून येणारा आधार मिळेलच असेही नाही. म्हणून नात्यांची व्याप्ती रक्ताच्या नात्यांपुरती मर्यादित न ठेवता माणुसकीपर्यंत वाढवली पाहिजे. एखाद्या गरजू मुलीच्या शिक्षणाला मदत करणे, बहिणीच्या नावाने वृक्षारोपण करणे, तिच्या आरोग्याची काळजी घेणे किंवा तिच्या स्वप्नांना पंख देणे, या कृती भाऊबीजेच्या आनंदाला अधिक अर्थपूर्ण बनवू शकतात.
आज सोशल मीडियावर भाऊबीजेच्या शुभेच्छांचा वर्षाव होतो. सुंदर छायाचित्रे, आकर्षक संदेश आणि महागड्या भेटवस्तूंची देवाणघेवाण होते. पण डिजिटल शुभेच्छांपेक्षा प्रत्यक्ष आयुष्यातील संवेदनशीलता महत्त्वाची आहे. वर्षातून एक दिवस बहिणीला ओवाळणे सोपे आहे, पण वर्षातील प्रत्येक दिवशी तिच्या सन्मानासाठी उभे राहणे ही खरी कसोटी आहे. तिच्या डोळ्यांत आनंदाचे अश्रू आणणारी भेट म्हणजे केवळ दागिना किंवा साडी नाही, तर तिच्या स्वप्नांना दिलेली साथ, तिच्या अस्तित्वाचा केलेला सन्मान आणि तिच्या अधिकारांची केलेली जपणूक आहे.
भाऊबीज हा भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचा उत्सव आहे, पण त्या प्रेमाला समतेची जोड मिळाली तरच तो अधिक सुंदर बनेल. बहिणीने भावाला ओवाळताना त्याच्या दीर्घायुष्याची कामना करावी आणि भावाने बहिणीला तिच्या स्वातंत्र्याने, स्वाभिमानाने आणि सुरक्षिततेने जगण्याचा विश्वास द्यावा. नात्यात अधिकारापेक्षा आदर, बंधनांपेक्षा विश्वास आणि दिखाव्यापेक्षा संवेदनशीलता महत्त्वाची असावी.
कपाळावरचा टिळा काही क्षणांत पुसला जाईल, ओवाळणीचे ताट बाजूला ठेवले जाईल आणि भेटवस्तूंचा आनंदही काळाबरोबर कमी होईल, पण बहिणीच्या सन्मानासाठी आयुष्यभर उभे राहण्याचे वचन कधीही पुसले जाऊ नये. कारण खरी भाऊबीज एका दिवसाची परंपरा नाही, ती आयुष्यभर निभावायची जबाबदारी आहे!
