रविवार विशेष लेख — बौद्ध धम्मात दिवाळी साजरी करावी की, विवेकाचा दीप प्रज्वलित करावा?
प्रवीण बागडे दिवाळी आली की सर्वत्र प्रकाशाचा उत्सव सुरू होतो. घराघरांत पणत्या उजळतात, आकाशात आतषबाजी होते, मिठाईची देवाणघेवाण होती आणि आनंदाचे वातावरण निर्माण होते. मात्र, या झगमगाटात एका मूलभूत प्रश्नाकडे आपण कधी गांभीर्याने पाहिले आहे का? आपण तथागत गौतम बुद्धांचा धम्म स्वीकारला आहे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वैचारिक क्रांतीचा वारसा अभिमानाने मिरवतो, मग बौद्ध समाजाने दिवाळी नेमकी कोणत्या विचाराने आणि कोणत्या धार्मिक संकल्पनेतून साजरी करावी? हा प्रश्न कुणाच्या श्रद्धेला दुखावण्यासाठी नाही, तर स्वतःच्या वैचारिक भूमिकेचा प्रामाणिक शोध घेण्यासाठी आहे. कारण धम्म म्हणजे केवळ उपासना नव्हे, तर विचार, आचार आणि विवेकाची जीवनपद्धती आहे.
दिवाळीचा इतिहास हा एकाच धार्मिक कथेत किंवा एका ऐतिहासिक घटनेत सामावलेला नाही. भारतीय उपखंडात या सणाशी विविध धार्मिक, सांस्कृतिक आणि प्रादेशिक परंपरा जोडल्या गेल्या आहेत. हिंदू परंपरेत रामाच्या अयोध्येतील आगमनाशी दिवाळीचा संबंध जोडला जातो. काही परंपरांमध्ये लक्ष्मीपूजन, नरकासुरवध, बळीराजा आणि इतर पौराणिक कथांशी तिचे नाते सांगितले जाते. जैन परंपरेत भगवान महावीरांच्या निर्वाणाशी दीपावलीचा संबंध आहे, तर शीख परंपरेत बंदी छोड दिवसाला विशेष महत्त्व आहे. म्हणजेच दिवाळीचे स्वरूप विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रवाहांतून विकसित झाले आहे. मात्र, दिवाळी ही बौद्ध धम्माची अनिवार्य धार्मिक परंपरा आहे किंवा तथागत बुद्धांनी ती साजरी करण्याचा उपदेश केला आहे, असा ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे इतिहास, आख्यायिका, श्रद्धा आणि वास्तव यांची सरमिसळ न करता प्रत्येक गोष्टीकडे चिकित्सक दृष्टिकोनातून पाहणे गरजेचे आहे.
तथागत गौतम बुद्धांनी मानवाला अंधश्रद्धेच्या अंधारातून बाहेर काढून प्रज्ञा, शील आणि करुणेचा मार्ग दाखवला. त्यांनी कोणत्याही गोष्टीचा स्वीकार केवळ परंपरा आहे म्हणून करू नका, तर तिची चिकित्सा करा, अनुभवातून सत्य तपासा आणि विवेकाच्या कसोटीवर उतरल्यासच स्वीकारा, असा विचार मांडला. बौद्ध धम्मातील प्रकाश हा केवळ पणतीचा किंवा दिव्याचा प्रकाश नाही. तो अज्ञानावर ज्ञानाचा, द्वेषावर मैत्रीचा, हिंसेवर करुणेचा आणि विषमतेवर समतेचा विजय आहे. एखाद्या घरात शेकडो दिवे लावले, पण त्या घरातील माणसांच्या मनात जातीय अहंकार, द्वेष, अस्पृश्यता आणि भेदभावाचा अंधार कायम असेल, तर त्या प्रकाशाला काय अर्थ उरतो? बुद्धांचा संदेश स्पष्ट आहे. माणसाने स्वतःच्या मनातील अज्ञान दूर केले पाहिजे. दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी झाले पाहिजे. सर्व जीवांविषयी मैत्री आणि करुणा बाळगली पाहिजे. म्हणूनच बौद्ध धम्मात खऱ्या अर्थाने प्रकाशपर्व साजरे करायचे असेल, तर ते प्रज्ञेचे, करुणेचे आणि समतेचे असले पाहिजे.
१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. ही घटना केवळ धर्मांतर नव्हती, तर हजारो वर्षांच्या सामाजिक विषमतेविरुद्ध उभारलेली वैचारिक आणि मानवी मुक्तीची ऐतिहासिक क्रांती होती. बाबासाहेबांनी दिलेल्या २२ प्रतिज्ञा या धर्मांतराचा आत्मा आहेत. या प्रतिज्ञांमधून त्यांनी हिंदू धर्मातील विशिष्ट देवदेवतांवरील श्रद्धा, कर्मकांड, पूजा-पाठ आणि धार्मिक विधी यांचा त्याग करण्याचा स्पष्ट संकल्प अनुयायांकडून करवून घेतला. राम, कृष्ण, ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांना देव मानणार नाही, त्यांची पूजा करणार नाही, तसेच हिंदू धर्मातील धार्मिक विधी करणार नाही, अशा प्रतिज्ञांचा त्यात समावेश आहे. महत्त्वाचा मुद्दा असा की या २२ प्रतिज्ञांमध्ये ‘दिवाळी’ या सणाचा स्वतंत्रपणे उल्लेख नाही. त्यामुळे दिवाळी साजरी करणारा प्रत्येक बौद्ध व्यक्ती प्रतिज्ञाभंग करतो, असा सरसकट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. मात्र, दिवाळी साजरी करताना आपण कोणत्या धार्मिक श्रद्धा, देवपूजा किंवा कर्मकांड स्वीकारत आहोत, याचा विचार करणे अत्यावश्यक आहे. बाबासाहेबांनी धर्मांतर करून केवळ नाव बदलले नव्हते, तर विचार बदलण्याचा आणि जीवनपद्धती बदलण्याचा संदेश दिला होता. मग त्यांच्या प्रतिज्ञा केवळ दीक्षाभूमीवर सामूहिकरीत्या उच्चारण्यासाठी होत्या की त्या रोजच्या जीवनात उतरवण्यासाठी? हा प्रश्न प्रत्येक बौद्ध अनुयायाने स्वतःला विचारला पाहिजे.
भारतीय समाजात सण हे केवळ धार्मिक नसतात, तर त्यांना सामाजिक, सांस्कृतिक आणि कौटुंबिक स्वरूपही असते. त्यामुळे बौद्ध व्यक्तीने दिवाळीत कुटुंबीयांसोबत आनंद साजरा करणे, घराची स्वच्छता करणे, मित्रपरिवाराला शुभेच्छा देणे, गोडधोड वाटणे किंवा गरजूंच्या जीवनात आनंद निर्माण करणे यात कोणताही वैचारिक विरोधाभास असण्याची आवश्यकता नाही. परंतु लक्ष्मीपूजन, पौराणिक देवतांची पूजा, विशिष्ट धार्मिक कर्मकांड आणि त्यामागील श्रद्धा स्वीकारताना बाबासाहेबांच्या प्रतिज्ञांचे भान ठेवणे आवश्यक आहे. सांस्कृतिक आनंद आणि धार्मिक अधिष्ठान यांमधील फरक समजून घेतला पाहिजे. धम्म स्वीकारल्यानंतरही जर आपण पूर्वीच्या धार्मिक कर्मकांडांचे अंधानुकरण करत असू, तर धर्मांतराचा वैचारिक अर्थ आपण समजून घेतला आहे का, हा प्रश्न निर्माण होतो. दुसरीकडे, केवळ दिवाळीत पणती लावणाऱ्या किंवा सामाजिक आनंदात सहभागी होणाऱ्या व्यक्तीला धम्मद्रोही ठरवणेही बुद्धांच्या विवेकवादी शिकवणीशी सुसंगत नाही. दिवाळी साजरी करणे आणि हिंदू धार्मिक कर्मकांड स्वीकारणे यात फरक आहे!
आज बौद्ध समाजासमोर सर्वांत मोठे आव्हान केवळ धार्मिक ओळख टिकवण्याचे नाही, तर बाबासाहेबांनी दिलेली वैचारिक ओळख अधिक समृद्ध करण्याचे आहे. समाजात शिक्षण, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, स्त्री-पुरुष समानता, सामाजिक न्याय, बंधुता आणि मानवी प्रतिष्ठा यांचा प्रसार करणे ही खरी धम्मसेवा आहे. दिवाळीच्या निमित्ताने हजारो रुपये फटाक्यांवर खर्च करण्याऐवजी एखाद्या गरीब विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाला मदत केली, वंचित कुटुंबाच्या घरात अन्नधान्य पोहोचवले, वृद्धांना आधार दिला, निराधार मुलांच्या चेहऱ्यावर हास्य फुलवले, तर तो प्रकाश अधिक अर्थपूर्ण ठरणार नाही का? बुद्धांनी करुणेचा मार्ग दिला आणि बाबासाहेबांनी स्वाभिमानाचा. या दोन्ही विचारांचा संगम आपल्या कृतीत दिसला पाहिजे. धम्म म्हणजे केवळ बौद्ध असल्याचा अभिमान नव्हे, तर आपल्या आचरणातून माणूसपण सिद्ध करण्याची जबाबदारी आहे. धम्म म्हणजे द्वेष नव्हे, तर प्रज्ञा आणि करुणा! शेवटी प्रश्न दिवाळीचा नाही, तर आपल्या वैचारिक प्रामाणिकपणाचा आहे!
बौद्धांनी दिवाळी साजरी करावी की करू नये, याचे उत्तर कोणत्याही व्यक्तीच्या दबावातून किंवा सामाजिक बहिष्काराच्या भीतीतून मिळणार नाही. ते उत्तर इतिहासाच्या अभ्यासातून, बुद्धांच्या तत्त्वज्ञानातून आणि बाबासाहेबांच्या २२ प्रतिज्ञांच्या प्रामाणिक आकलनातून मिळाले पाहिजे. आपण दिवाळी साजरी करणार असू, तर ती कोणत्याही अंधश्रद्धेच्या अधीन न राहता सामाजिक सलोखा, मैत्री, करुणा आणि माणुसकीचा उत्सव म्हणून साजरी करू शकतो. मात्र, त्याचवेळी आपल्या धम्मपरंपरेची आणि वैचारिक भूमिकेची गल्लत होऊ देता कामा नये. कारण घराच्या उंबरठ्यावर पणती लावणे सोपे आहे; परंतु मनातील जातीयतेचा अंधार दूर करणे कठीण आहे. फटाके फोडून आकाश उजळवणे सोपे आहे, परंतु समाजातील अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे धैर्याचे काम आहे. बाबासाहेबांच्या प्रतिमेला अभिवादन करणे सोपे आहे, परंतु त्यांच्या विचारांनुसार जगणे ही खरी कसोटी आहे.
आपल्याला केवळ दिव्यांचा प्रकाश हवा आहे की विचारांचा प्रकाश? आपल्याला केवळ सणांचा आनंद हवा आहे की समतेने नटलेला समाज? लक्षात ठेवा, बाबासाहेबांनी आपल्याला केवळ धर्म दिला नाही, तर स्वाभिमानाने जगण्याची दृष्टी दिली. बुद्धांनी आपल्याला केवळ श्रद्धा दिली नाही, तर सत्य शोधण्याचा विवेक दिला. म्हणूनच दिवाळीच्या झगमगाटात एक गोष्ट विसरता कामा नये, दिवा लावण्यापेक्षा विचार जागवणे महत्त्वाचे, परंपरा पाळण्यापेक्षा सत्य तपासणे महत्त्वाचे आणि धर्माची ओळख सांगण्यापेक्षा माणुसकीचे आचरण करणे महत्त्वाचे! हीच तथागत बुद्धांच्या धम्माची खरी शिकवण आणि महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांना अभिवादन करण्याची खरी पद्धत!
