भारतपोल : भारताच्या डिजिटल सुरक्षेचा नवा अध्याय

ॲड. श्रेयस देशमुख, पुणे
भारतात गेल्या काही वर्षांत डिजिटल क्रांती मोठ्या वेगाने घडत आहे. सरकारी योजनांपासून ते बँकिंग सेवांपर्यंत सर्वच क्षेत्रांत डिजिटल माध्यमांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जात आहे. अशा परिस्थितीत देशाच्या कायदा व सुव्यवस्थेच्या दृष्टीने एक महत्त्वाचे पाऊल उचलण्यात आले आहे, ज्याचे नाव आहे भारतपोल. हे पोर्टल म्हणजे भारत सरकारच्या अंतर्गत यंत्रणांना आणि पोलीस दलांना एका जागी आणणारी अत्याधुनिक डिजिटल प्रणाली आहे. भारतासारख्या मोठ्या लोकसंख्येच्या आणि भौगोलिक विस्तार असलेल्या देशात गुन्हेगारी नियंत्रणासाठी अशा एका केंद्रीकृत प्लॅटफॉर्मची गरज होती, जी भारतपोलच्या माध्यमातून पूर्ण होत आहे.
भारत सरकारच्या गृहमंत्रालयाने, विशेषतः केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांच्या मार्गदर्शनाखाली, देशातील कायदा आणि सुव्यवस्थेसाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अधिकाधिक वापर करण्यावर भर दिला आहे. त्यांच्या नेतृत्वाखाली भारतात नॅशनल इंटेलिजन्स ग्रिड आणि आता भारतपोल यासारख्या अनेक डिजिटल उपक्रमांची सुरुवात करण्यात आली आहे. देशातील सर्व पोलीस यंत्रणा, केंद्रीय तपास यंत्रणा आणि आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी नियंत्रण करणाऱ्या संस्थांना एकाच प्लॅटफॉर्मवर जोडणे हे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे.
CBI या भारतातील प्रमुख तपास यंत्रणेच्या देखरेखीखाली ही प्रणाली विकसित करण्यात आली असून, राज्य पोलीस, केंद्रीय तपास संस्थांना आणि आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी विरोधात लढणाऱ्या संस्थांना याचा मोठा फायदा होणार आहे. भारतपोलच्या माध्यमातून देशभरातील पोलीस ठाण्यांना एकत्रित केले जात आहे, ज्यामुळे कोणत्याही राज्यातील गुन्हेगाराची माहिती संपूर्ण देशभरातील पोलीस यंत्रणांना सहज उपलब्ध होते. यामुळे सीबीआय आणि इंटरपोल यासारख्या आंतरराष्ट्रीय तपास संस्थांसोबत माहितीची देवाणघेवाण करणे अधिक सोपे होणार आहे. अनेक वेळा एखादा गुन्हेगार एका राज्यात गुन्हा करून दुसऱ्या राज्यात लपतो किंवा आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पलायन करतो. अशा वेळी CBI आणि इंटरपोलच्या मदतीने भारतपोलमधील डेटाबेसचा वापर करून त्याचा वेगाने शोध घेता येईल.
भारतपोलच्या डेटाबेसमध्ये हरवलेल्या व्यक्ती, फरारी गुन्हेगार, चोरीस गेलेली वाहने, आर्थिक गुन्हे, सायबर क्राईम, ड्रग तस्करी, मानवी तस्करी यांसारख्या विविध प्रकारच्या गुन्ह्यांची माहिती समाविष्ट असेल. गृहमंत्रालयाने या योजनेत मोठ्या प्रमाणावर सुधारणा घडवून आणल्या आहेत, ज्यामुळे भारतीय पोलीस आणि तपास यंत्रणांना जागतिक दर्जाची डिजिटल सुविधा मिळणार आहे. गेल्या काही वर्षांत सायबर गुन्हेगारीच्या घटनांमध्ये प्रचंड वाढ झाली आहे. इंटरनेटच्या माध्यमातून आर्थिक फसवणूक, सोशल मीडियावर दिशाभूल करणारी माहिती पसरवणे, बँक खात्यांची फसवणूक आणि ऑनलाईन बनावट व्यवहार यांसारख्या गुन्ह्यांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी भारतपोल महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे. याच्या माध्यमातून राष्ट्रीय सायबर गुन्हेगारी नियंत्रण यंत्रणा अधिक मजबूत होईल आणि भारतातील डिजिटल सुरक्षा प्रणाली जागतिक स्तरावर एक उदाहरण बनेल.
भारतपोलमुळे केवळ गुन्हेगारी नियंत्रणच नाही, तर दहशतवादविरोधी कारवायांवरही अंकुश ठेवता येणार आहे. आंतरराष्ट्रीय दहशतवादी संघटना वेगवेगळ्या देशांमध्ये जाळे पसरवून भारतात घातपात घडवण्याचा प्रयत्न करतात. यावर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि त्वरित कारवाई करण्यासाठी भारतपोलच्या डेटाबेसमध्ये संशयित दहशतवाद्यांची माहिती, त्यांचे आर्थिक व्यवहार, त्यांच्या हालचाली आणि त्यांच्याशी संबंधित इतर माहिती संग्रहित केली जाईल. इंटरपोलच्या सहकार्याने आंतरराष्ट्रीय दहशतवाद्यांवर देखील लक्ष ठेवता येईल आणि आवश्यक तेव्हा त्यांना अटक करण्यासाठी CBI आणि NIA यांना सहकार्य करता येईल.
भारतपोलच्या मदतीने पोलीस यंत्रणांचे आधुनिकीकरण होणार असून तपास प्रक्रियेला वेग मिळणार आहे. पूर्वी गुन्ह्यांशी संबंधित माहिती वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये सामायिक करताना वेळ लागत असे, कारण पारंपरिक पद्धतीने कागदपत्रांची देवाणघेवाण केली जायची. मात्र, आता एखाद्या गुन्हेगाराविरुद्ध तक्रार दाखल होताच त्याची माहिती त्वरित संपूर्ण देशभरात उपलब्ध होईल. यामुळे तपास जलदगतीने पूर्ण होईल, आरोपींच्या हालचालींवर त्वरित लक्ष ठेवता येईल.
भविष्यात भारतपोल प्रणालीमध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स, बिग डेटा अ‍ॅनालिटिक्स, आणि फेस रिकग्निशन टेक्नॉलॉजी यांचा समावेश करण्यात येणार आहे. केंद्रीय गृह मंत्रालयाने यासाठी विशेष योजना तयार केली असून, देशातील सर्व सुरक्षा यंत्रणांना अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाने सुसज्ज करणे हे त्यांचे लक्ष्य आहे. AI च्या मदतीने विशिष्ट प्रकारच्या गुन्ह्यांची ओळख पटवता येईल, संशयित गुन्हेगारांच्या हालचालींचे विश्लेषण करता येईल आणि संभाव्य गुन्ह्यांना रोखण्यासाठी सुरुवातीपासूनच खबरदारी घेता येईल. देशातील नागरिकांसाठीही भारतपोल अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे. हरवलेल्या मुलांचा शोध, सायबर गुन्ह्यांवर नियंत्रण, आर्थिक फसवणूक टाळणे, चोरीस गेलेल्या वस्तू लवकर परत मिळवणे यासाठी भारतपोलचा वापर होऊ शकतो. पोलिसांना या प्रणालीचा प्रभावी वापर करता यावा म्हणून देशभरात पोलीस अधिकाऱ्यांसाठी विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवले जात आहेत. भारतपोलचा वापर केवळ राष्ट्रीय सुरक्षेसाठीच नाही, तर आंतरराष्ट्रीय पातळीवर देखील महत्त्वाचा ठरणार आहे. इंटरपोलशी समन्वय वाढवून भारतीय पोलीस आणि तपास यंत्रणांना आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी विरोधात प्रभावी उपाययोजना करता येतील. जागतिक स्तरावर भारत हा डिजिटल सुरक्षा आणि गुन्हेगारी नियंत्रणासाठी एक मॉडेल म्हणून पुढे येत आहे, आणि भारतपोल हा त्या दिशेने एक मोठा टप्पा आहे.
भारतपोल ही केवळ एक डिजिटल प्रणाली नाही, तर भारतातील कायदा-सुव्यवस्था अधिक मजबूत करण्यासाठी घेतलेले एक क्रांतिकारी पाऊल आहे. अमित शाह यांच्या दूरदृष्टीमुळे भारतीय पोलीस, CBI, इंटरपोल आणि इतर तपास यंत्रणा एकाच नेटवर्कवर जोडल्या जात आहेत, ज्यामुळे गुन्हेगारीला आळा घालणे, सायबर सुरक्षेला बळकट करणे आणि राष्ट्रीय सुरक्षेचा दर्जा उंचावणे शक्य होईल. भारतपोलमुळे तपास प्रक्रियेत वेग येईल, नागरिकांना अधिक सुरक्षित वाटेल आणि भारतीय सुरक्षा यंत्रणांचे सशक्तीकरण होईल. भविष्यातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी भारतपोल हे एक महत्त्वाचे पाऊल ठरणार असून, हे पोर्टल भारताच्या डिजिटल सुरक्षेच्या इतिहासात एक नवा अध्याय लिहिला जाणार आहे.