शोषितांच्या अंधारात प्रकाशाची तिरीप: कॉम्रेड सहाणे मास्तर यांच्या संघर्षाचा मागोवा

विशेष लेख | प्रणित सहाणे

अहमदनगर जिल्ह्याच्या, विशेषतः संगमनेर तालुक्याच्या सामाजिक आणि राजकीय इतिहासात ‘कॉम्रेड’ ही पदवी केवळ नावासमोर लावण्यासाठी नसून ती कृतीतून सिद्ध करणारे नेतृत्व म्हणजे कॉम्रेड पंढरीनाथ बाबुराव सहाणे, ज्यांना अवघा जिल्हा ‘सहाणे मास्तर’ म्हणून मोठ्या आदराने ओळखतो. आज त्यांच्या निधनाला १० वर्षे पूर्ण होत असताना, त्यांनी कष्टकरी, शेतमजूर आणि शोषितांसाठी दिलेला लढा पुन्हा एकदा डोळ्यांसमोर उभा राहतो. मास्तरांचा जीवनप्रवास हा निव्वळ राजकारण नव्हता, तर तो प्रस्थापित व्यवस्थेविरुद्ध आणि विषमतेविरुद्ध पुकारलेला एक अखंड एल्गार होता.

संघर्षाची मुळे आणि वैचारिक जडणघडण- १२ जानेवारी १९२९ रोजी संगमनेर तालुक्यातील पेमगिरी या ऐतिहासिक गावात मास्तरांचा जन्म झाला. अत्यंत गरीब परिस्थितीतून शिक्षण घेत त्यांनी जुनी आठवी पूर्ण केली आणि शिक्षक म्हणून आपली कारकीर्द सुरू केली. शिक्षक म्हणून काम करत असताना त्यांना समाजातील जातीव्यवस्था, गरिबी आणि श्रीमंतांकडून होणारे गरिबांचे शोषण यांचे जवळून दर्शन झाले. ही विषमता मोडून काढण्यासाठी त्यांनी साम्यवादी (कम्युनिस्ट) विचारधारेचा अंगीकार केला. केवळ विचार मांडून ते थांबले नाहीत, तर त्यांनी गरिबांच्या बाजूने जाहीर भूमिका घेण्यास सुरुवात केली. शिक्षक म्हणून काम केल्यानंतर त्यांनी तलाठी आणि ग्रामसेवक म्हणूनही सेवा बजावली. मात्र, प्रशासनात असताना जेव्हा जेव्हा गरिबांवर अन्याय झाला, तेव्हा त्यांनी सरकारी नियम बाजूला ठेवून माणुसकीच्या आणि न्यायाच्या बाजूने कौल दिला. त्यांच्या याच बाणेदार आणि स्पष्ट भूमिकेमुळे त्यांना सरकारी नोकरीतून बडतर्फ व्हावे लागले, परंतु त्यांनी त्याची तमा न बाळगता आपले आयुष्य पूर्णवेळ लोकसेवेसाठी समर्पित केले.

यशोदाबाईंची साथ- संसाराचा भक्कम आधार- सहाणे मास्तरांच्या या प्रदीर्घ राजकीय प्रवासाचा विचार करताना त्यांच्या पत्नी यशोदाबाई सहाणे यांच्या योगदानाचा उल्लेख केल्याशिवाय हा प्रवास पूर्ण होऊच शकत नाही. जेव्हा मास्तरांनी सुरक्षित सरकारी नोकरी सोडून अनिश्चिततेच्या आणि संघर्षाच्या मार्गाची निवड केली, तेव्हा घराची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत बिकट होती. अशा कठीण काळात यशोदाबाईंनी घराची सर्व जबाबदारी आपल्या खांद्यावर घेतली. शेती आणि इतर कामांतून त्यांनी घराचा गाडा अत्यंत जोमाने ओढला आणि आपल्या मुलांचे संस्कारक्षम संगोपन केले. मास्तरांना घरच्या कोणत्याही विवंचनेत अडकू न देता, त्यांना लोकसेवेसाठी मुक्त ठेवण्याचे मोठे कार्य यशोदाबाईंनी केले. त्यांच्या या शांत पण खंबीर पाठिंब्यामुळेच मास्तर जिल्ह्याच्या राजकारणात आपले स्थान निर्माण करू शकले.

जिल्हा परिषद आणि विकासात्मक राजकारण- सहाणे मास्तरांनी तब्बल २५ वर्षे जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून काम पाहिले. ही २५ वर्षे त्यांनी केवळ सत्तेचा उपभोग घेतला नाही, तर सत्तेचा वापर सामान्य माणसाच्या हितासाठी कसा करता येतो, याचा आदर्श घालून दिला. ते निव्वळ आंदोलने करणारे नेते नव्हते, तर त्यांना विकासाची उपजत दृष्टी होती. आपल्या जन्मभूमीचा म्हणजेच पेमगिरी गावाचा विकास साधण्यासाठी त्यांनी रस्ते, पिण्याच्या पाण्याच्या योजना आणि आरोग्य सुविधा यांचा सतत पाठपुरावा केला. पेमगिरी गावाजवळ असलेला ऐतिहासिक किल्ला ही महाराष्ट्राची शान आहे, हे ओळखून त्याच्या संवर्धनासाठी त्यांनी शासकीय स्तरावर मोठे प्रयत्न केले. संगमनेर तालुक्यातील शिक्षण आणि आरोग्याच्या प्रश्नांवर त्यांनी जिल्हा परिषदेच्या माध्यमातून अनेक ऐतिहासिक निर्णय पदरात पाडून घेतले.

राजकीय समन्वय आणि संघटनात्मक बांधणी- साम्यवादी विचारधारेवर त्यांची अढळ श्रद्धा होती, परंतु राजकारण करत असताना त्यांनी कधीही अडेलतट्टू भूमिका घेतली नाही. संगमनेरच्या स्थानिक राजकारणात जेव्हा मोठ्या गटांचे वर्चस्व होते, तेव्हा मास्तरांनी आपल्या प्रचंड जनसंपर्काच्या जोरावर एक वेगळी ओळख निर्माण केली. त्यांनी विखे-पाटील गटासाठी एक ‘महत्त्वाचा दुवा’ म्हणून काम केले, ज्यामुळे अनेक जनहितार्थ कामांना गती मिळाली. वैचारिक मतभेद बाजूला ठेवून विकासासाठी समन्वय कसा साधायचा, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून दाखवून दिले.

कामगारांचे कैवारी आणि हक्काचे निवारा देणारे नेतृत्व- मास्तरांचा सर्वात मोठा संघर्ष हा कष्टकरी वर्गासाठी होता. संगमनेर तालुक्यातील तंबाखू कामगारांच्या समस्यांकडे त्यांनी विशेष लक्ष दिले. कामगारांना किमान वेतन मिळावे आणि कामाच्या ठिकाणी त्यांना सन्मान मिळावा, यासाठी त्यांनी केलेले यशस्वी आंदोलन आजही कामगार चळवळीत मैलाचा दगड मानले जाते. यासोबतच फॉरेस्ट वाहूतदार संघटनेच्या माध्यमातून त्यांनी वन विभागातील वाहनांवर काम करणाऱ्या मजुरांच्या शोषणाविरुद्ध दिलेला लढा मोठा होता. या मजुरांना केवळ मजुरी मिळवून देऊन ते थांबले नाहीत, तर त्यांना हक्काचे घर मिळावे या उद्देशाने त्यांनी संगमनेरमधील अकोले नाका आणि माधवनगर येथे दोन कामगार वसाहतींची स्थापना केली. आज या वसाहतींमधील शेकडो कुटुंबे सन्मानाने राहत आहेत, हे मास्तरांच्या दूरदृष्टीचे फळ आहे.

एक प्रेरणादायी वारसा- साधी राहणी, खादीचा पोषाख आणि विचारांची प्रगल्भता हे मास्तरांचे वैशिष्ट्य होते. २२ जानेवारी २०१६ रोजी मास्तरांनी जगाचा निरोप घेतला, परंतु त्यांनी निर्माण केलेली चळवळ आजही सुरू आहे. शेतकरी, शेतमजूर आणि कामगारांच्या हक्कासाठी दिलेला लढा, पेमगिरी किल्ल्याचे संवर्धन आणि कामगारांना दिलेला हक्काचा निवारा या स्वरूपात त्यांचा वारसा कायम राहील. आज त्यांच्या १० व्या पुण्यस्मरणानिमित्त संगमनेर तालुका आणि संपूर्ण जिल्हा त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करत आहे. संघर्षाचे दुसरे नाव असलेल्या कॉम्रेड सहाणे मास्तर यांच्या कार्याला कोटी कोटी प्रणाम!