अमोल शेलकर – प्रेम, विरह, कौटुंबिक नाती, संघर्ष आणि राजकीय जबाबदारी यांचा अनोखा प्रवास; एका सामान्य इटालियन मुलीपासून भारतीय राजकारणातील प्रभावशाली नेतृत्वापर्यंत पोहोचलेल्या सोनिया गांधी यांच्या जीवनाचा भावस्पर्शी दस्तऐवज!
काही व्यक्तिमत्त्वे त्यांच्या पदामुळे ओळखली जातात, काही त्यांच्या कर्तृत्वामुळे, तर काही त्यांच्या आयुष्यातील संघर्षामुळे इतिहासात अढळ स्थान निर्माण करतात. सोनिया गांधी हे असेच एक व्यक्तिमत्त्व. भारतीय राजकारणात गेल्या अनेक दशकांपासून केंद्रस्थानी असलेल्या सोनिया गांधी यांच्या आयुष्याचा एक वेगळा, भावनिक आणि काहीसा खासगी पैलू त्यांच्या नुकत्याच प्रकाशित झालेल्या ‘Belonging: A Journey of Love’ या आत्मकथनातून समोर आला आहे.
10 नोव्हेंबर 2026 रोजी प्रकाशित झालेले हे पुस्तक केवळ एका राजकीय नेत्याचे आत्मचरित्र नाही, तर एका महिलेने अनुभवलेल्या प्रेमाचा, विरहाचा, कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांचा, त्यागाचा आणि एका नव्या देशाशी निर्माण केलेल्या भावनिक नात्याचा प्रवास आहे. या पुस्तकाच्या शीर्षकातच त्याचा संपूर्ण आशय दडलेला आहे. ‘Belonging’ म्हणजे आपलेपणा, आपलेपणाची जाणीव आणि एखाद्या भूमीशी मनाने जोडले जाणे.
इटलीतील एका सामान्य मुलीची असामान्य कहाणी- 9 डिसेंबर 1946 रोजी इटलीमध्ये जन्मलेल्या सोनिया मैनो यांचे बालपण एका सामान्य कुटुंबात गेले. भारत, भारतीय राजकारण किंवा नेहरू-गांधी घराणे यांच्याशी त्यांचा जन्मतः कोणताही संबंध नव्हता. शिक्षणासाठी त्या इंग्लंडमधील केंब्रिज येथे गेल्या आणि 1965 मध्ये त्यांची भेट राजीव गांधी यांच्याशी झाली.
एका छोट्या इटालियन गावातून आलेली तरुणी आणि भारतातील प्रतिष्ठित राजकीय घराण्यातील तरुण यांची ही भेट पुढे एका ऐतिहासिक प्रेमकहाणीची सुरुवात ठरली. राजीव गांधी यांचे व्यक्तिमत्त्व, त्यांचा स्वभाव आणि त्यांच्यातील साधेपणा यामुळे सोनिया त्यांच्या प्रेमात पडल्या. 1968 मध्ये दोघांचा विवाह झाला आणि सोनिया मैनो यांचा भारताशी जोडला गेलेला प्रवास सुरू झाला.
एका नव्या देशात येणे म्हणजे केवळ भौगोलिक स्थलांतर नव्हे. भाषा, संस्कृती, खाद्यसंस्कृती, सामाजिक परंपरा आणि कौटुंबिक वातावरण या सगळ्यांशी जुळवून घेण्याची ती एक मोठी प्रक्रिया असते. सोनिया गांधी यांनीही हा प्रवास अनुभवला. पुस्तकातील आठवणींमध्ये भारतीय जेवणाची सुरुवातीची ओळख, कुटुंबासोबतच्या जेवणाच्या पंगती आणि हळूहळू भारतीय खाद्यसंस्कृतीशी जुळलेले नाते यांचाही उल्लेख आहे.
इंदिरा गांधी यांच्या घरातील कौटुंबिक नाते- राजीव गांधी यांच्याशी विवाह झाल्यानंतर सोनिया गांधी यांचा प्रवेश अशा घरात झाला, ज्या घराचा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यापासून देशाच्या राजकारणापर्यंत मोठा प्रभाव होता. सासूबाई इंदिरा गांधी या देशाच्या पंतप्रधान होत्या. मात्र सोनिया गांधी यांच्या दृष्टीने त्या केवळ पंतप्रधान नव्हत्या, तर कुटुंबातील एक महत्त्वाची व्यक्ती होत्या.
इंदिरा गांधी यांच्यासोबतचे सहजीवन, त्यांचे व्यक्तिमत्त्व, कौटुंबिक संवाद आणि घरातील वातावरण यांचा वेगळा पैलू या पुस्तकातून वाचायला मिळतो. राजकीय इतिहासात इंदिरा गांधी यांची ओळख कणखर पंतप्रधान म्हणून आहे; मात्र कौटुंबिक आयुष्यातील त्यांचे व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी अशा वैयक्तिक आठवणी महत्त्वाच्या ठरतात.
राजीव गांधी आणि सोनिया गांधी यांच्या संसारात राहुल आणि प्रियंका या दोन मुलांचे आगमन झाले. सोनिया गांधी यांच्यासाठी कुटुंब आणि मुलांचे संगोपन हेच आयुष्याचे केंद्र होते. त्यांना सक्रिय राजकारणात येण्याची कोणतीही महत्त्वाकांक्षा नव्हती. राजकारणाच्या झगमगाटापेक्षा कुटुंबासोबतचे साधे आयुष्य त्यांना अधिक जवळचे वाटत होते.
नियतीने दिलेले दोन असह्य आघात- माणूस आयुष्याचे नियोजन करू शकतो; परंतु नियतीच्या निर्णयांवर त्याचे नियंत्रण नसते. सोनिया गांधी यांच्या आयुष्यात याचा अत्यंत वेदनादायक अनुभव आला.
1980 मध्ये संजय गांधी यांचे विमान अपघातात निधन झाले. त्यानंतर राजीव गांधी राजकारणात आले. 31 ऑक्टोबर 1984 रोजी इंदिरा गांधी यांची हत्या झाली. देशाच्या इतिहासातील या घटनेने संपूर्ण गांधी परिवाराला हादरवून सोडले. त्यानंतर 21 मे 1991 रोजी तामिळनाडूतील श्रीपेरुंबुदूर येथे राजीव गांधी यांची आत्मघाती हल्ल्यात हत्या झाली.
एका पत्नीने आपला जीवनसाथी गमावला, दोन मुलांनी वडील गमावले आणि एका कुटुंबाने पुन्हा एकदा जवळची व्यक्ती गमावली. या दोन्ही घटनांनी सोनिया गांधी यांच्या आयुष्याची दिशा कायमची बदलली.
विशेष म्हणजे, राजीव गांधी यांच्या निधनानंतरही सोनिया गांधी यांनी राजकारणापासून दूर राहण्याचा प्रयत्न केला. स्वतःचे आणि मुलांचे खासगी आयुष्य जपणे, हीच त्यांची प्राथमिकता होती. मात्र कालांतराने काँग्रेस पक्षातील परिस्थिती, कार्यकर्त्यांचा आग्रह आणि पक्षासमोरील नेतृत्वाचा प्रश्न यामुळे त्यांना सार्वजनिक जीवनात सक्रिय व्हावे लागले.
अनिच्छेने राजकारणात प्रवेश आणि नेतृत्वाचा प्रवास- 1998 मध्ये सोनिया गांधी यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्षपद स्वीकारले. हा त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा होता. ज्या राजकारणापासून त्या अनेक वर्षे दूर राहिल्या, त्याच राजकारणाची जबाबदारी आता त्यांच्या खांद्यावर आली होती.
त्यांच्या परदेशी जन्मावरून अनेकदा प्रश्न उपस्थित करण्यात आले. विरोधकांनी टीका केली. नेतृत्वक्षमतेवर शंका घेतली गेली. मात्र त्यांनी काँग्रेस पक्षाचे नेतृत्व दीर्घकाळ सांभाळले आणि पक्षाला राष्ट्रीय राजकारणात पुन्हा उभे करण्यासाठी प्रयत्न केले.
2004 च्या लोकसभा निवडणुकीनंतर संयुक्त पुरोगामी आघाडीला सत्ता स्थापनेची संधी मिळाली. पंतप्रधानपदाच्या चर्चेच्या केंद्रस्थानी सोनिया गांधी होत्या. मात्र अखेरीस त्यांनी डॉ. मनमोहन सिंग यांना पंतप्रधानपदाची संधी दिली. या निर्णयामागील राजकीय परिस्थिती, कौटुंबिक भावना आणि अंतर्गत विचार यांचा वेध त्यांच्या आत्मकथनातून घेता येतो.
त्यानंतरच्या दहा वर्षांच्या यूपीए सरकारच्या काळात सोनिया गांधी या राष्ट्रीय राजकारणातील महत्त्वाच्या निर्णयप्रक्रियेचा भाग राहिल्या. त्यांच्या राजकीय नेतृत्वाचे मूल्यमापन करताना अनेक मतप्रवाह असू शकतात; परंतु भारतीय राजकारणावर त्यांनी उमटवलेला प्रभाव नाकारता येत नाही.
‘Belonging’ या शब्दामागची भावनिक भूमिका- या पुस्तकाचा सर्वांत महत्त्वाचा विचार म्हणजे ‘आपलेपणा’. एखाद्या देशात जन्म घेणे आणि त्या देशाशी भावनिक नाते निर्माण होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. सोनिया गांधी यांचा जन्म इटलीमध्ये झाला. त्यांचे बालपण, शिक्षण आणि सुरुवातीचे आयुष्य युरोपमध्ये गेले. मात्र प्रेमामुळे त्या भारतात आल्या. पुढे याच भारतात त्यांचे संसारजीवन, मातृत्व, कौटुंबिक संघर्ष, दुःख आणि सार्वजनिक जीवन आकाराला आले.
भारतीय संस्कृती, परंपरा आणि समाजाशी त्यांचे नाते काळानुसार अधिक घट्ट होत गेले. सुरुवातीला अपरिचित वाटणाऱ्या गोष्टी हळूहळू दैनंदिन आयुष्याचा भाग बनल्या. त्यातून निर्माण झालेला आपलेपणा हा या पुस्तकाचा मध्यवर्ती विचार आहे.
सोनिया गांधी यांनी स्वतः या पुस्तकाला राजकीय पुस्तकापेक्षा वैयक्तिक अनुभवांचे कथन म्हटले आहे. आपल्या कुटुंबाविषयी अनेकांनी लिहिले, मात्र त्या व्यक्तींच्या भावना, संघर्ष, स्वभावातील गुण-दोष आणि मानवी पैलू समजून घेण्याचा प्रयत्न कमी झाला, अशी त्यांची भूमिका आहे.
राजकारणाच्या पलीकडील माणूस समजून घेण्याची संधी- या आत्मकथनाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातून भारतीय राजकारणाच्या गेल्या सहा दशकांतील बदलांकडे एका वेगळ्या नजरेने पाहण्याची संधी मिळते. इंदिरा गांधी यांचा काळ, आणीबाणीचा काळ, राजीव गांधी यांचे नेतृत्व, त्यांच्या हत्येनंतरची राजकीय परिस्थिती, काँग्रेसमधील बदल आणि आधुनिक भारताची वाटचाल अशा अनेक महत्त्वाच्या घटनांचे संदर्भ या पुस्तकात येतात.
आणीबाणीच्या निर्णयाबाबत इंदिरा गांधी यांच्या भूमिकेचे आत्मपरीक्षण, त्या काळातील राजकीय परिणाम आणि गांधी परिवारातील अंतर्गत जबाबदाऱ्यांचा विचारही पुस्तकात मांडण्यात आला आहे. अर्थात, या घटनांचे मूल्यमापन करताना लेखकाचा दृष्टिकोन आणि ऐतिहासिक तथ्ये यांची स्वतंत्रपणे चिकित्सा करणेही तितकेच आवश्यक आहे.
सोनिया गांधी यांच्या राजकीय प्रवासाबद्दल कोणाचेही मत काहीही असो, त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील संघर्ष समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. कारण राजकीय व्यासपीठावर दिसणाऱ्या व्यक्तीच्या मागेही भावना असतात, नाती असतात, वेदना असतात आणि स्वतःचे खासगी जग असते.
प्रेमातून कर्तव्याकडे झालेला प्रवास- ‘Belonging: A Journey of Love’ हे शीर्षक सोनिया गांधी यांच्या संपूर्ण आयुष्याचा अर्थ सांगणारे आहे. इटलीतील एका तरुणीने प्रेमासाठी भारतात येण्याचा निर्णय घेतला. त्या प्रेमातून संसार उभा राहिला, संसारातून कुटुंब निर्माण झाले, कुटुंबावर संकटे आली आणि त्या संकटांनी त्यांना सार्वजनिक जीवनातील जबाबदारीकडे नेले.
त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक टप्पा हा केवळ वैयक्तिक अनुभव राहिला नाही, तर भारतीय राजकीय इतिहासाचाही भाग बनला. शेवटी, या आत्मकथनातून एक महत्त्वाचा विचार समोर येतो. माणसाचे आपल्या देशाशी असलेले नाते केवळ जन्म, भाषा किंवा नागरिकत्व यापुरते मर्यादित नसते. प्रेम, निष्ठा, सहजीवन, त्याग आणि आयुष्यभराच्या अनुभवांतूनही आपलेपणाची भावना निर्माण होऊ शकते.
इटलीत जन्म, भारतात संसार, आयुष्यात प्रेम आणि विरह, तर सार्वजनिक जीवनात संघर्ष आणि जबाबदारी… सोनिया गांधी यांचा हा प्रवास केवळ एका राजकीय व्यक्तिमत्त्वाची कहाणी नाही; तर एका स्त्रीने आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर स्वतःला नव्याने शोधण्याची कहाणी आहे. ‘Belonging: A Journey of Love’ हे आत्मकथन वाचकांना राजकारणाच्या पलीकडे जाऊन एका माणसाला समजून घेण्याची संधी देते.
