‘स्वराज’ शब्द दादाभाई नवरोजींनीच भारतीय राजकारणात रुजवला; ॲड. अनिल नौरीया यांचे प्रतिपादन

संगमनेर, प्रतिनिधी –
भारतीय राजकारणात ‘स्वराज’ हा शब्द सर्वप्रथम प्रचलित करण्याचे कार्य दादाभाई नवरोजी यांनी केले. दादाभाईंनी केलेली ब्रिटिशांच्या आर्थिक शोषणाची मीमांसा हाच भारतीय राष्ट्रवादाचा खरा पाया आहे, असे प्रतिपादन सर्वोच्च न्यायालयातील ज्येष्ठ वकील आणि प्रसिद्ध राजकीय भाष्यकार ॲड. अनिल नौरीया यांनी केले.
ॲड. नौरीया पुढे यांनी दादाभाई नवरोजी आणि महात्मा गांधी यांच्यातील वैचारिक व भावनिक नाते उलगडताना त्यांनी या गौरवशाली इतिहासाचा विसर पडत असल्याबद्दल तीव्र खंत व्यक्त केली. दादाभाई नवरोजींच्या इंग्रजी पुस्तकाचा अनुवाद गुजराती, मराठी, उर्दू आणि बंगाली अशा विविध भाषांमध्ये झाला होता, ज्यातून त्यांच्या विचारांचा प्रसार देशभर झाला.
त्यांच्या लोकप्रियतेचा प्रत्यय तेव्हा येत असे, जेव्हा ते दिल्लीला जात असताना रेल्वेच्या दोन्ही बाजूंनी लोक त्यांच्या स्वागतासाठी गर्दी करत. लाहोरमध्ये तर त्यांचे स्वागत ‘हिंद का दादा’ अशा शब्दांत करण्यात आले होते. महात्मा गांधींसाठी दादाभाई हे पितृतुल्य होते आणि स्वतः गांधीजींनी त्यांच्यासाठी ‘महात्मा’ हे संबोधन वापरले होते, याची आठवणही त्यांनी करून दिली.
दुर्दैवाने, मुंबईचे सुपुत्र असूनही वर्सोवा येथील त्यांच्या जन्मस्थानाचा ठावठिकाणा आज कोणालाही माहीत नाही. ४ सप्टेंबर २०२५ रोजी दादाभाई नवरोजी यांची द्विजन्मशताब्दी होती, मात्र मुंबई महापालिका, महाराष्ट्र सरकार, केंद्र सरकार किंवा स्वातंत्र्यलढ्याचा वारसा सांगणाऱ्या कोणत्याही राजकीय पक्षाला आणि संघटनेला याचे स्मरण नसावे, ही खेदाची बाब आहे. राष्ट्र हे लोकांच्या सामुहिक स्मृतीतून घडत असते, परंतु सध्या समाजाला स्मृतीभ्रंश झाला असून त्यातूनच हिंदुत्ववाद फोफावत असल्याचे मत त्यांनी व्यक्त केले.
या कार्यक्रमाप्रसंगी राष्ट्र सेवा दलाचे माजी कार्याध्यक्ष राजा अवसक, माजी जिल्हा परिषद सदस्य सीताराम राऊत, पिंपळगाव माथा सरपंच सविताताई पांडे, ॲड. निशाताई शिवूरकर, सुरेखा उबाळे, जुबेर इनामदार, प्रा. शिवाजी गायकवाड, लोकपंचायतचे विश्वस्त सारंग पांडे, जयसिंग सहाणे, दत्ता ढगे, रजत अवसक, मोहसीन शेख आणि ॲड. ऋषिकेश म्हस्कुले यांच्यासह अनेक मान्यवर उपस्थित होते.