जागतिक रंगभूमी दिनाच्या निमित्ताने…

दरवर्षी युनेस्को या जागतिक संघटनेच्या वतीने जागतिक रंगभूमी दिनाच्या निमित्ताने एक जागतिक दर्जाचे रंगकर्मी जगाला उद्देशून एक संदेश देत असत्तात.

जागतिक रंगभूमी दिन संदेश २०२६: –
मी एक अभिनेता आहे, जो प्रामुख्याने चित्रपट अभिनेता म्हणून ओळखला जातो. पण माझी मुळे रंगभूमीशी खोलवर जोडलेली आहेत. मी १९७७ ते २००३ पर्यंत वूस्टर ग्रुपचा सदस्य होतो, जिथे मी न्यूयॉर्क शहरातील ‘द परफॉर्मिंग गॅरेज’मध्ये मूळ कलाकृतींची निर्मिती आणि सादरीकरण केले, तसेच जगभर दौरे केले. मी रिचर्ड फोरमन, रॉबर्ट विल्सन आणि रोमियो कॅस्टेलुची यांच्यासोबतही काम केले आहे. आता, मी व्हेनिस थिएटर बिएनालेचा कलात्मक संचालक आहे. ही नियुक्ती, जगातील घडामोडी आणि रंगभूमीवर परतण्याची माझी इच्छा, या सर्वांनी रंगभूमीच्या अद्वितीय सकारात्मक शक्ती आणि महत्त्वावरील माझा विश्वास दृढ केला आहे.
न्यूयॉर्कस्थित नाट्यसंस्था असलेल्या वूस्टर ग्रुपमधील माझ्या सुरुवातीच्या काळात, आमच्या नाट्यगृहातील काही प्रयोगांना अनेकदा खूप कमी प्रेक्षक येत असत. अनेकदा असा नियम होता की, जर प्रेक्षकांपेक्षा कलाकार जास्त असतील, तर आम्ही प्रयोग रद्द करू शकत होतो. पण आम्ही तसे कधीच केले नाही.
कंपनीतील अनेकांनी नाट्यकलेचे प्रशिक्षण घेतलेले नव्हते, पण ते विविध क्षेत्रांतील लोक होते जे नाटक सादर करण्यासाठी एकत्र आले होते – त्यामुळे “शो चालूच राहिला पाहिजे” हा आमचा मंत्र नव्हता, तरीही प्रेक्षकांशी आमची भेट चालू ठेवणे हे आमचे कर्तव्य आहे असे आम्हाला वाटत होते.
आम्ही अनेकदा दिवसा तालीम करायचो आणि संध्याकाळी ते साहित्य प्रगतीपथावर असलेले काम म्हणून सादर करायचो. आम्ही कधीकधी एका नाटकावर अनेक वर्षे घालवायचो आणि जुन्या प्रयोगांचे दौरे करून आपला उदरनिर्वाह करायचो. एका कलाकृतीवर अनेक वर्षे काम करणे माझ्यासाठी अनेकदा कंटाळवाणे व्हायचे आणि मला तालीम करणे काहीसे त्रासदायक वाटायचे, पण प्रगतीपथावर असलेल्या कामाचे हे प्रयोग नेहमीच रोमांचक असायचे – जरी मोजकेच प्रेक्षक आम्ही करत असलेल्या कामात किती रस घेत आहोत याचा एक कठोर पुरावा असायचा. यामुळे मला हेच जाणवले की, प्रेक्षक कितीही कमी असले तरी, साक्षीदार म्हणून प्रेक्षकच नाटकाला अर्थ आणि जीवन देतात.
जसे जुगाराच्या अड्ड्यावरील पाटीवर लिहिलेले असते, “जिंकण्यासाठी तुमची उपस्थिती अनिवार्य आहे.” निर्मितीच्या प्रक्रियेचा प्रत्यक्ष वेळेत अनुभव घेणे, जी प्रक्रिया कदाचित संगीतबद्ध आणि रचलेली असली तरी नेहमीच वेगळी असते, हीच नाटकाची खरी ताकद आहे. सामाजिक, राजकीय दृष्ट्या, स्वतःला आणि जगाला समजून घेण्यासाठी रंगभूमीला इतके महत्त्व आणि आवश्यकता कधीच नव्हती.
नवीन तंत्रज्ञान आणि सोशल नेटवर्किंग ही एक मोठी समस्या आहे. हे तंत्रज्ञान जोडणीचे आश्वासन देते, पण प्रत्यक्षात त्याने लोकांना एकमेकांपासून विखंडित आणि एकाकी केले आहे. माझे सोशल मीडिया नसले तरीही मी माझा संगणक रोज वापरतो, एक अभिनेता म्हणून मी स्वतःला गूगलवर शोधले आहे आणि माहितीसाठी एआयचा सल्लाही घेतला आहे. पण मानवी संपर्काची जागा उपकरणांसोबतच्या नात्यांनी घेण्याचा धोका आहे, हे न ओळखण्यासाठी तुम्ही आंधळेच असायला हवे. काही तंत्रज्ञान आपल्यासाठी उपयुक्त असले तरी, संवादाच्या वर्तुळाच्या दुसऱ्या टोकाला कोण आहे हे न कळण्याची समस्या खूप खोलवर रुजलेली आहे आणि ती सत्य व वास्तवाच्या संकटाला हातभार लावते. इंटरनेट प्रश्न निर्माण करू शकत असले तरी, रंगभूमी जी आश्चर्याची भावना निर्माण करते, ती इंटरनेट क्वचितच पकडू शकते. ही आश्चर्याची भावना लक्ष, सहभाग आणि कृती व प्रतिसादाच्या वर्तुळात उपस्थित असलेल्यांच्या उत्स्फूर्त समुदायावर आधारित असते.
एक अभिनेता आणि रंगभूमी निर्माता म्हणून, माझा रंगभूमीच्या सामर्थ्यावर विश्वास आहे. ज्या जगात विभाजन, नियंत्रण आणि हिंसाचार वाढत चालला आहे, त्या जगात रंगभूमी निर्माते म्हणून आपल्यापुढील आव्हान हे आहे की, रंगभूमीला केवळ विचलित करून मनोरंजन करणारा एक व्यावसायिक उपक्रम किंवा परंपरांचा एक कोरडा संस्थात्मक संरक्षक म्हणून भ्रष्ट होण्यापासून वाचवणे; त्याऐवजी, लोकांना, समुदायांना, संस्कृतींना जोडण्याची तिची शक्ती वाढवणे आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, आपण कुठे जात आहोत यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणे. उत्कृष्ट रंगभूमी म्हणजे आपल्या विचार करण्याच्या पद्धतीला आव्हान देणे आणि आपण कशाची आकांक्षा बाळगतो याची कल्पना करण्यास आपल्याला प्रोत्साहित करणे.
आपण सामाजिक प्राणी आहोत आणि जैविकदृष्ट्या जगाशी संलग्न राहण्यासाठीच आपली रचना झालेली आहे. प्रत्येक ज्ञानेंद्रिय हे भेटीगाठींचे एक प्रवेशद्वार आहे आणि या भेटीतूनच आपण कोण आहोत याची अधिक स्पष्ट व्याख्या प्राप्त करतो. कथाकथन, सौंदर्यशास्त्र, भाषा, हालचाल, रंगभूषा यांद्वारे – एक संपूर्ण कला प्रकार म्हणून रंगभूमी आपल्याला हे दाखवू शकते की काय होते, काय आहे आणि आपले जग कसे असू शकते.
अनुवाद : प्रा. डॉ संजयकुमार दळवी, नियामक मंडळ सदस्य, अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद, मुंबई (९८५००१४४६६)