१५ ऑगस्ट २०२६ रोजी भारत आपल्या स्वातंत्र्याचा ८० वा वर्धापन दिन साजरा करत आहे. गेल्या आठ दशकांच्या या प्रदीर्घ आणि ऐतिहासिक प्रवासात भारताने गरिबी, भीषण अन्नटंचाई, युद्धे, दुष्काळ आणि गंभीर आर्थिक संकटे यांसारख्या अनेक आव्हानांवर यशस्वीपणे मात केली आहे. आज जगाच्या पाठीवर भारताने एक स्वाभिमानी, सशक्त आणि महत्त्वाची जागतिक महासत्ता म्हणून स्वतःचे स्वतंत्र स्थान निर्माण केले आहे. परंतु, या प्रवासाकडे केवळ अभिमानाने आणि कौतुकाने पाहून चालणार नाही. स्वातंत्र्याच्या या टप्प्यावर काही मूलभूत आणि गंभीर प्रश्न आपल्यासमोर उभे आहेत. आपण स्वातंत्र्य मिळवले, पण त्याचा खरा अर्थ जपला का, आपण संविधान स्वीकारले, पण त्यातील मूल्ये खरोखर अंगीकारली का आणि आपण तंत्रज्ञानात प्रगती केली असली, तरी आपले समाजमन तितकेच आधुनिक झाले का, यावर चिंतन करणे आज गरजेचे झाले आहे.
१९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा भारतासमोर देशाची फाळणी, गरिबी, निरक्षरता आणि अन्नटंचाई ही मोठी संकटे उभी होती. अशा खडतर परिस्थितीतही भारताने लोकशाहीचा मार्ग निवडला आणि संविधानाचा स्वीकार केला. यानंतरच्या काळात हरित क्रांती, धवल क्रांती, सार्वजनिक उद्योगांची उभारणी, शिक्षणसंस्थांचे जाळे आणि पायाभूत विकास यांच्या माध्यमातून देश आत्मनिर्भरतेकडे वाटचाल करू लागला. १९९१ च्या आर्थिक सुधारणा आणि माहिती-तंत्रज्ञान क्रांतीने भारताला जागतिक अर्थव्यवस्थेशी अधिक घट्ट जोडले. आज डिजिटल तंत्रज्ञान, स्टार्टअप संस्कृती, अंतराळ संशोधन आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता या क्षेत्रात भारताची क्षमता जगासमोर स्पष्टपणे दिसत आहे. हा प्रगतीशील भारत निश्चितच अभिमानास्पद आहे, परंतु या विकासासोबत आपला समाजही तितकाच पुढे गेला का, हा प्रश्न कायम राहतो.
आज भारताची संरक्षण क्षमता प्रचंड मजबूत झाली आहे. अण्वस्त्रसज्जता, प्रगत क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान आणि स्वदेशी उत्पादनांमुळे देशाची ताकद वाढली आहे. शेजारील देशांसोबतचे तणाव सांभाळत, अमेरिका, रशिया आणि युरोपीय देशांशी संतुलित संबंध ठेवणे हे भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे वास्तव आहे. कोणत्याही महासत्तेवर अवलंबून न राहता स्वतंत्र धोरण ठेवणे ही काळाची गरज आहे. मात्र देशभक्तीचा अर्थ केवळ सैनिकी ताकद किंवा अण्वस्त्रांचे प्रदर्शन नव्हे. सीमेवर सैनिक देशाच्या भौगोलिक सीमांचे रक्षण करतो, तर संविधान देशाच्या आत्म्याचे रक्षण करते. त्यामुळे अर्थव्यवस्था, शिक्षण, आरोग्य आणि सामाजिक एकता हे घटकही राष्ट्रभक्तीचेच मुख्य आधारस्तंभ आहेत.
भारताची खरी ताकद त्याची विविधता आहे. विविध धर्म, भाषा आणि परंपरा येथे शतकानुशतके एकत्र नांदत आल्या आहेत. आपल्या स्वातंत्र्यलढ्याने आपल्याला शिकवले की भारतीयत्व हे कोणत्याही एका धर्माचे नाव नसून विविधतेतून तयार झालेले एक सामूहिक अस्तित्व आहे. दुर्दैवाने, आजच्या राजकारणात धार्मिक ओळखींचा प्रभाव वाढताना दिसतो आणि समाजात ध्रुवीकरणाची चर्चा अधिक तीव्र होत आहे. ही प्रवृत्ती लोकशाहीच्या भविष्यासाठी धोकादायक ठरू शकते. धर्म हा व्यक्तीच्या वैयक्तिक श्रद्धेचा विषय असावा, तो सत्तेचे किंवा राजकीय संघर्षाचे साधन बनू नये. सर्व धार्मिक स्थळांचा व श्रद्धांचा सन्मान राखणे ही आपली परंपरा आहे, परंतु राज्यव्यवस्थेचा पाया नेहमी संविधान हाच राहिला पाहिजे. इतिहास आणि वर्तमानाचा विचार करताना, इतिहासाचा उपयोग आरोप-प्रत्यारोपांसाठी नव्हे, तर समज वाढवण्यासाठी व्हायला हवा. आजचा खरा प्रश्न हा आहे की सत्ता कोणत्या मूल्यांवर चालते, समावेशकतेवर की विभाजनावर.
भारताने तंत्रज्ञान आणि पायाभूत सुविधांमध्ये मोठी प्रगती केली असली, तरी अजूनही शेतकरी, तरुण, ग्रामीण भाग आणि सर्वसामान्य गरीब वर्ग यांच्यासमोर रोजगार, शिक्षण आणि आरोग्याची मोठी आव्हाने आहेत. देशाचा जीडीपी वाढणे महत्त्वाचे आहे, पण त्याहून लोकांचे जीवनमान सुधारणे अधिक महत्त्वाचे आहे. विकास म्हणजे केवळ मोठ्या इमारती किंवा द्रुतगती मार्ग नव्हेत, तर प्रत्येक नागरिकाला सन्मानाने आणि समान संधींसोबत जगता येणे होय.
स्वातंत्र्याच्या ८० व्या वर्षात पदार्पण करताना आपण स्वतःला काही प्रश्न विचारले पाहिजेत. आपल्याला असा भारत हवा आहे का जिथे सामाजिक तणाव वाढतो, जिथे सत्तेला प्रश्न विचारणे कठीण होते आणि जिथे संविधानापेक्षा कोणतीही विचारसरणी मोठी ठरते. याचे उत्तर स्पष्टपणे नाही असेच आहे. मला असा भारत हवा आहे जिथे संविधान सर्वोच्च असेल, सर्व धर्मांना समान सन्मान मिळेल आणि विकासाची फळे शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचतील. भारताचा पुढचा टप्पा केवळ तंत्रज्ञानाचा नसून समावेशक विकास आणि सामाजिक समतेचा असला पाहिजे, कारण देशाची खरी उंची तेथील टोलेजंग इमारतींवरून ठरत नाही, तर तो देश आपल्या सर्वात दुर्बल नागरिकाला किती सक्षम करतो यावर ठरते. स्वातंत्र्याच्या या ८० व्या वर्षी भारताने पुन्हा एकदा संविधानातील न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांकडे अधिक ठामपणे वाटचाल करण्याची गरज आहे. जय हिंद, जय संविधान, जय भारत.
