माणूस या जगातून निघून जातो, पण त्याच्या आठवणी कधीच मरत नाहीत. आईच्या हातचा स्वयंपाक, वडिलांचा कडक शिस्तीचा धडा, भावाच्या खांद्यावरची साथ, बहिणीचे निरपेक्ष प्रेम, पत्नीची आयुष्यभराची सोबत, मुलाच्या चेहऱ्यावरचे निरागस हास्य… माणूस जातो, पण त्याच्याशी जोडलेल्या आठवणी आपल्या मनात कायम जिवंत राहतात. म्हणूनच आपल्या प्रिय व्यक्तीच्या स्मृती जपण्याची प्रत्येकाची धडपड असते. मात्र या स्मृती जपण्याची पद्धत काळानुसार बदलण्याची गरज आहे का? हा प्रश्न आज पर्यावरणीय संकटाच्या पार्श्वभूमीवर गंभीरपणे विचारला पाहिजे. प्रचलित परंपरेनुसार अंत्यसंस्कारानंतर अस्थी नदीमध्ये विसर्जित केल्या जातात. या प्रथेमागे श्रद्धा, भावना आणि सांस्कृतिक परंपरा आहेत. त्या भावनांचा अवमान करण्याचा प्रश्नच नाही. मात्र श्रद्धा आणि पर्यावरण यांच्यात संघर्ष निर्माण होऊ नये, यासाठी पर्यावरणपूरक पर्याय शोधणे ही काळाची गरज आहे. प्रिय व्यक्तीच्या स्मृतीसाठी नदीत अस्थी विसर्जित करण्याऐवजी एखादे झाड लावले, तर त्या व्यक्तीची आठवण एका दिवसापुरती किंवा एका विधीपुरती मर्यादित न राहता वर्षानुवर्षे जिवंत राहू शकते. ही कल्पना केवळ पर्यावरणाचा विचार करणारी नाही, तर ती भावनेला नवा अर्थ देणारी आहे.
कल्पना करा, एखाद्या आईच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ तिच्या मुलांनी एक वडाचे किंवा पिंपळाचे झाड लावले, काही वर्षांनी ते झाड मोठे झाले. त्याच्या सावलीत एखादा वृद्ध विसावला, एखाद्या विद्यार्थ्याने पुस्तक वाचले, एखाद्या पक्ष्याने घरटे बांधले, एखाद्या वाटसरूने उन्हापासून स्वतःचा बचाव केला. त्या प्रत्येक क्षणी त्या ‘आई’ची आठवण एका नव्या अर्थाने जिवंत राहील. वडिलांच्या स्मृतीत लावलेले झाड मुलाला आयुष्यभर सांगत राहील “तुमचे बाबा आज शरीराने नाहीत, पण त्यांनी दिलेली सावली अजूनही तुमच्यासोबत आहे.” मग स्मृती जपण्याची यापेक्षा सुंदर पद्धत कोणती? अस्थी पाण्यात विलीन होतात, पण स्मृतींचे झाड मातीशी नाते जोडते, आकाशाकडे वाढते आणि पुढच्या पिढीला सावली देते.
नद्या केवळ पाण्याचे प्रवाह नाहीत. त्या आपल्या संस्कृतीच्या साक्षीदार आहेत. अनेक शहरांचे, गावांचे आणि मानवी जीवनाचे अस्तित्व नद्यांशी जोडलेले आहे. त्यामुळे नदीची स्वच्छता ही केवळ पर्यावरणाची नव्हे, तर आपल्या सामूहिक संस्कृतीची जबाबदारी आहे. अंत्यसंस्कारानंतर अस्थी विसर्जनासोबत अनेकदा फुले, हार, कापड आणि इतर साहित्यही नदीत जाते. प्रत्येक कुटुंबामुळे मोठे प्रदूषण होते असे सरसकट म्हणणे योग्य ठरणार नाही, परंतु मोठ्या प्रमाणावर होणाऱ्या धार्मिक व सामाजिक विधींमध्ये नदीत जाणारे अतिरिक्त साहित्य जलप्रदूषणाचा प्रश्न वाढवू शकते. म्हणून प्रश्न श्रद्धेचा नाही, श्रद्धेच्या पर्यावरणपूरक अभिव्यक्तीचा आहे. नदीला प्रदूषित न करता श्रद्धा व्यक्त करता येते का? होय, नक्कीच.
परंपरा ही समाजाची सांस्कृतिक स्मृती असते. ती एका दिवसात बदलत नाही आणि बदल घडवून आणताना कोणाच्याही श्रद्धेची खिल्ली उडवणे हा मार्ग असू शकत नाही. मात्र समाज बदलतो, विज्ञान पुढे जाते, पर्यावरणीय प्रश्न गंभीर होतात आणि त्यानुसार काही प्रथा नव्या स्वरूपात स्वीकारणे आवश्यक ठरते. कधीकाळी अनेक गोष्टी अपरिहार्य मानल्या जात होत्या. आज त्यांना पर्याय उपलब्ध झाले आहेत. तसेच अंत्यसंस्कारानंतरच्या स्मृती जपण्याच्या पद्धतीतही पर्यावरणपूरक पर्यायांचा विचार होऊ शकतो. “परंपरा जपा, पण पर्यावरणाची किंमत मोजून नव्हे” हा विचार समाजाने स्वीकारण्याची वेळ आली आहे.
एखाद्या व्यक्तीच्या स्मृतीत झाड लावण्याची कल्पना व्यापक झाली, तर त्याचे अनेक सकारात्मक परिणाम होऊ शकतात. प्रत्येक कुटुंबाने एका प्रिय व्यक्तीच्या स्मरणार्थ एक झाड लावले, त्याची जबाबदारी घेतली आणि ते जगवले, तर काही वर्षांत हजारो नव्हे तर लाखो झाडे उभी राहू शकतात. मात्र केवळ झाड लावणे पुरेसे नाही. झाड जगवणे हीच खरी श्रद्धांजली आहे. फोटो काढून वृक्षारोपणाचा कार्यक्रम संपला, तर त्याला अर्थ नाही. त्या रोपट्याला पाणी कोण देणार? संरक्षण कोण करणार? जनावरांपासून त्याचे रक्षण कसे होणार? त्याची वाढ कोण पाहणार? या प्रश्नांची उत्तरेही तितकीच महत्त्वाची आहेत. कारण मृत व्यक्तीच्या नावाने झाड लावणे ही भावना आहे, पण ते झाड मोठे करणे ही जबाबदारी आहे.
मृत्यू हा प्रत्येक कुटुंबासाठी वेदनादायी प्रसंग असतो. अशा वेळी तर्कापेक्षा भावना मोठी असते. त्यामुळे पर्यावरणपूरक पर्याय सांगताना संवेदनशीलता आवश्यक आहे. “हे चुकीचे, ते बरोबर” अशी भाषा न वापरता, “आपण आणखी सुंदर काय करू शकतो?” असा संवाद सुरू झाला पाहिजे. प्रिय व्यक्तीच्या स्मृतीने एक झाड लावणे म्हणजे मृत्यूच्या दुःखाला जीवनाच्या निर्मितीशी जोडणे होय. एक जीव गेला पण त्याच्या स्मृतीतून दुसऱ्या असंख्य जीवांना जगण्याची संधी मिळाली, तर त्या स्मृतीला अधिक व्यापक अर्थ प्राप्त होतो. पक्ष्याला घरटे मिळते, वाटसरूला सावली मिळते, हवेतील कार्बन शोषला जातो, मातीचे संरक्षण होते, परिसर हिरवा होतो आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे प्रिय व्यक्तीची आठवण जिवंत राहते.आज आपल्याला स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे, आपल्या प्रिय व्यक्तीला आपण खरोखर काय देऊ शकतो? नदीत काही क्षणांसाठी विसर्जित होणारी आठवण की वर्षानुवर्षे सावली देणारे झाड? याचे उत्तर प्रत्येक कुटुंबाने आपल्या श्रद्धा, परंपरा आणि परिस्थितीनुसार ठरवावे. मात्र पर्यावरणपूरक पर्यायांचा विचार करण्यास कोणतीही हरकत नसावी. अस्थी विसर्जन हा श्रद्धेचा विषय असू शकतो, पण झाड लावणे ही भावनेसोबत भविष्यातील पिढ्यांप्रती असलेली जबाबदारीही आहे. आज आपल्या नद्या स्वच्छ ठेवण्याची आणि उद्याच्या पिढीसाठी हिरवे जग निर्माण करण्याची गरज आहे. म्हणूनच मृत व्यक्तीच्या स्मृतीला नदीच्या प्रवाहात सोडण्यापेक्षा त्या स्मृतीला एका रोपट्याच्या रूपाने मातीशी जोडण्याचा विचार समाजाने केला पाहिजे. कारण माणूस जातो, आठवणी राहतात आणि त्या आठवणींना जर झाडाचे रूप दिले, तर त्या केवळ मनात नाही तर निसर्गातही श्वास घेत राहतात.
अस्थी विसर्जनापेक्षा स्मृतींचे वृक्षारोपण हा परंपरेचा अपमान नाही, तर दुःखाला जीवन देण्याचा आणि श्रद्धेला पर्यावरणाशी जोडण्याचा नवा विचार आहे. प्रिय व्यक्तीच्या स्मृतीसाठी एक झाड लावा, ते जगवा आणि त्या झाडाच्या प्रत्येक पानात आपल्या माणसाची आठवण पुन्हा पुन्हा अनुभवत राहा. “मी माझ्या आईच्या स्मृतीत एक झाड लावले आहे, आपणही आपल्या प्रिय व्यक्तीच्या स्मृतीत एक झाड लावा. कारण आठवणी केवळ मनात जपण्यापेक्षा त्या निसर्गात रुजवल्या, तर त्या पिढ्यान्‌पिढ्या सावली देत राहतात.”
